Аан бастаан Сунтаарга сэдэх, соҕуруу дойдуга үүнэр мастары, талахтары Үлэ Дьоруойа Георгий Евдокимович Бессонов өссө ааспыт үйэ 1950-с сылларыгар олорпута биллэр. Билигин Тойбохой Ботаническай саадыгар сөҕүмэр элбэх мас, талах арааһа үүнэн, ситэн-хотон, чэлгийэн туралларын көрүөххэ астык көстүү. Ол эрээри, Сунтаарга күн бүгүҥҥэ диэри дьаабылыка, вишня мастара ситэн ас биэрбиттэрин истэ иликпит. Бу сайын Сунтаар нэһилиэгин олохтоохторо Ивановтар тэлгэһэлэригэр дьаабылыка, вишня маһа астаммытын туһунан соһуйа, сэргии истэммит, тутатына кинилэр тэлгэһэлэригэр тиийэ сылдьан илэ харахпытынан көрдүбүт. Өлгөм үүнээйилэриттэн чугас дьоннорун, доҕотторун күндүлээбиттэр. Биһиги даҕаны сонун аска тиксэн үөрдүбүт. Ивановтар араас сэдэх маһы, талаҕы, сибэккини олордуунан дьарыктаммыттара син ырааппыт.
Валентина Петровнаны Сунтаарга билбэт киһи суоҕун кэриэтэ. Кини өр сылларга оҕо доруобуйатын харыстабылыгар үтүө суобастаахтык үлэлээбит киһи, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна, үлэ бэтэрээнэ. Кэргэнэ Артур Данилович киинэ бэтэрээнэ, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри улуус дьаһалтатыгар үлэлээбитэ.
Валентина, Артур Ивановтар өссө үп-харчы кырыымчык кэмигэр 1990-с сыллардаахтан соҕуруу дойдуттан, ол кэмҥэ, сэдэх үүнээйилэри суруттаран олордон саҕалаабыттара. Хомойуох иһин, билбэттэрэ элбэҕиттэн, уопуттара суоҕуттан бу үүнээйилэрэ сиппэккэ, тыйыс усулуобуйаны тулуйбакка уһаабатахтара.
Дьоҕус 6 суотай уһаайбаларын кэрэ көстүүлээх мастарынан, талахтарынан толорор санааларын билигин да илдьэ сылдьаллар. Араас дойдуларга айаннаатахтарына мэлдьи мас, талах үнүгэһин аҕалан үүннэрэр үгэстээхтэр. Бастаан дьарыктарын саҕалыылларыгар олбуордарын кыйа “Хара кыталык” моонньоҕон суордун олорпуттара. Билигин даҕаны бу уктан олус элбэх үүнүүнү ылаллар. Күн бүгүн Ивановтар тэлгэһэлэригэр 13 араас көрүҥ мас, талах үүнэр. Ол курдук, яблоня үс көрүҥэ, рябина, жимолость, акация, облепиха, кизильник, охта, лох серебристый, вишня уо.д.а. талахтар, мастар чэлгийэ үүнэн туралларын көрдүбүт.
Ону таһынан, сибэкки арааһын ааҕан сиппэккин. Ивановтар тэлгэһэлэригэр роза сибэкки угар тиийэ баар. Бу сайын пион сибэккилээн дьиэлээхтэри үөрдүбүт. Пион олус кэрэ көстүүлээх, хойуу сибэккилээх буолар. Биһиги дьоруойдарбытыгар ураты өҥнөөх пион сибэккилээбит.
Сардаана сибэкки хойуутук үүнэрин эмиэ Ивановтар тэлгэһэлэригэр көрүөххэ сөп. Ааһа баран, азиатскай лилия икки көрүҥүн олорпуттара олус табыллан үүммүт.
Саамай сөхпүппүт биэс сыллааҕыта олордубут үнүгэс дьаабылыка маһа быйыл бастакытын ас куппут. Мас уһуна миэтэрэни да кыайбат. Ол эрээри, бу кырачаан мас 23 устуука астаммыт. Бу туһунан хаһаайка Валентина Иванова маннык кэпсиир: “Бу маһы миэхэ балтыларым 70 сааспын туоларбар бэлэхтээбиттэрэ. Чугас дьонум араас дьикти, сэдэх үүнээйилэри, мастары, талахтары үүннэрэрбин билэллэр. Бу дьарыкпын өйүүллэр. Ол иһин, бэлиэ сылбар дьаабылыка маһын бэлэхтээбиттэрэ. Быйыл астаммытыттан олуһун үөрдүбүт. Киһи күлүөх, балтыларым миэхэ бу маһы груша үнүгэһэ диэн бэлэхтээбиттэрэ.
Онтум баара дьаабылыка маһа буолан биэрдэ. Өссө Дьокуускай куорат ботаническай саадыттан ылбыт вишнябыт эмиэ астанна. Төһө да уга кыра буоллар аһын биэрдэ. Биһиги да тыйыс климаппытыгар соҕуруу дойдуга эрэ үүнэр мастар астаналларын бэйэбит холобурбутугар көрөн итэҕэйдибит. Аны, бэйэҥ олордубут маһыҥ аһа ураты минньигэс, симэһиннээх буолар эбит. Дьаабылыкабыт киһи ытыһыгар батар. Вишнябыт уга төһө да кыра буоллар аһын ахсаана элбэх этэ.
Оттуу бараарыбыт үүнээйилэрбит аһын эрдэ хомуйбуппут. Билигин кэлэн, таах эрдэ хомуйбуппут дии саныыбыт. Өссө да улаатыа, ситиэ эбиттэр. Туох да химията суох аҥаардас күн сылааһын иҥэринэн улааппыт мас аһа кэлии фрукталартан чыҥха атын эбит, туһата да элбэҕэр саарбахтаабаппыт. Дьаабылыкабытын элбэх дьон амсайда”.
Вишня маһа төһө да кыра буоллар аһын биэрэн саҕалаабыт эбит. Хаһаайкаттан маһы олордууга, көрүүгэ-харайыыга туох ураты кистэлэҥнээҕин ыйыталастым.
Онуоха Валентина Петровна күлэн эрэ кэбиһэр: “Биһиги кэргэмминээн улуу оҕуруоччут, агроном, садовод буолбатахпыт. Тэлгэһэбитигэр ураты маһы, талаҕы олордуу сөбүлүүр эрэ дьарыкпыт буоллаҕа. Дьиэбит таһа киэркэйэригэр иккиэн кыһаллар буоллахпыт. Саамай сүрүнэ кыһынын талахтарбытын хаарынан бүрүйэбит. Оччоҕо үлүйбэттэр. Күһүнүн отун ыраастыыбын, көпсөтөбүн. Бэл, чыычаахтар мин отонноох талахтарбар чугаһаабаттар. Ол иһин, талахтарбыттан ас толору хомуйабын. Аны, ыаллыы олорор дьоммуттан мин моонньоҕонум эрдэ буһар (күлэр). Ити курдук дьикти тэлгэһэлээхпин”, – диэн үөрэ-көтө кэпсээтэ. Кэпсэтиигэ хаһаайын Артур Данилович кыттыһар: “Биһиги сүрүн кыһалҕабыт – тэлгэһэбит инчэҕэй уонна кыра. Баҕабыт хоту элбэх оту-маһы үүннэрэр кыахпыт суох. Ол иһин, биирдии, иккилии устуука эрэ олордобут. Билигин «маркетплейст» үйэтигэр үүнээйи үнүгэстэрин соҕуруу дойдуттан суруттаран ылыахха сөп. Мин бу саас суруттарбыт үнүгэстэрбин олус үчүгэйдик суулаан, харайан ыыппыттар этэ”.
Ивановтар төһө да кыра тэлгэһэлээх буоллар хас биирдии сирдэрин сатабыллаахтык туһаналлар. Дьиэлэрин кэннигэр дьоҕус саад баар буолбут. Сайынын Ивановтар тэлгэһэлэрэ ураты, кэрэ көстүүлэнэрин сылдьыбыт эрэ ыалдьыт хайгыыр. Аҥаардас дьаабылыка маһын сыта дыргыйан тэлгэһэни толорор буолуохтаах. Инньэ гынан, үүнээйи үтүө санаалаах, сымнаҕас майгылаах дьоҥҥо силигилии үүнэр дииллэрэ сөп эбит. Ивановтар улаханнык түбүгүрбэккэ, аргыый наллаан, бэйэлэрин бэйэлэригэр сылдьан мас, талах арааһын олордон сүргэлэрин көтөҕөллөр. Онон Сунтаар Соҕуруу дойдуттан туох да уратыта суоҕун аҕам саастаах ыал Ивановтар тэлгэһэлэригэр көрөбүт. Бэл, дьаабылыка, вишня астанар эбит.
Мира Афанасьева, "Сунтаар сонуннара"